Het middenmanagement vormt de schakel tussen strategie en uitvoering. Hier moeten abstracte doelstellingen worden vertaald naar concreet gedrag, hier worden prioriteiten voelbaar en hier krijgt cultuur dagelijks vorm.
Juist daarom is het middenmanagement geen neutraal doorgeefluik, maar een kantelpunt: het bepaalt of verandering beklijft of wegzakt. Dit artikel verkent waarom het middenmanagement zo vaak vastloopt, waarom deze laag tegelijkertijd de sleutel vormt tot duurzame verandering en wat dit vraagt van zowel middenmanagers zelf als van de manier waarop organisaties zijn ingericht.
Jeffrey Liker, auteur van The Toyota Way (2021), identificeert misverstanden over Lean. Één daarvan is: ‘Wijs het programma toe aan het middenmanagement om het in- en uit te voeren’.
Helaas is dit precies wat organisaties keer op keer doen. Middenmanagers krijgen de opdracht Lean te implementeren, Kata-teams te begeleiden en een cultuur van continu verbeteren te realiseren, zonder de ondersteuning en betrokkenheid van het topmanagement die ze nodig hebben om te slagen.
Twee typen middenmanagers
In de praktijk is het middenmanagement geen homogene groep. Grofweg zijn twee ontwikkelpaden te onderscheiden, die sterk beïnvloeden hoe middenmanagers hun rol invullen en waar hun loyaliteit ligt.
Een eerste groep groeit door vanuit de operatie. Deze middenmanagers ontlenen hun gezag aan vakinhoudelijke ervaring en kennen de dagelijkse praktijk van dichtbij. Zij staan vaak dicht bij hun teams en voelen zich sterk verantwoordelijk voor mensen en resultaten. Hun kracht ligt in geloofwaardigheid op de werkvloer en praktische probleemoplossing. Hun uitdaging: zij blijven vaak te operationeel, nemen werk over in plaats van te delegeren en hebben soms een ‘broertje dood’ aan theorie en conceptuele modellen.
Het helix-perspectief
Veel organisaties werken nog steeds met klassieke hiërarchieën of complexe matrixstructuren, waarin verschillende vormen van leiderschap samenkomen in één rol. Middenmanagers zijn daarin tegelijk verantwoordelijk voor resultaten, planning, personeelsontwikkeling, kwaliteitsborging, verbeteren en innovatie.
Dit leidt tot functies waarin steeds meer verantwoordelijkheden worden samengebracht, zonder dat wordt nagedacht over of deze combinatie überhaupt logisch is. Onder druk leidt dit vrijwel onvermijdelijk tot overbelasting en prioriteitenconflicten. De korte termijn wint het van leren en beheersen verdringt verbeteren.
De theorie van de Helix-organisatie (de Smet, Kleinman, & Weerda, 2019) biedt een behulpzaam perspectief om deze spanning te begrijpen. De kern van dit gedachtegoed is het expliciet onderscheiden van twee fundamenteel verschillende leiderschapsverantwoordelijkheden:
- Leiderschap gericht op waardecreatie (de value-creation leader): richt zich op wat er gerealiseerd moet worden: prestaties, klantwaarde, dagelijkse sturing, resultaten.
- Leiderschap gericht op capaciteits- en mensontwikkeling (de capabilities leader): richt zich op hoe dit duurzaam gebeurt: vakmanschap, leren, standaarden, kwaliteit en ontwikkeling.
In plaats van deze verantwoordelijkheden te combineren in één hiërarchische lijn, worden zij gezien als twee gelijkwaardige, elkaar versterkende lijnen. Niet als matrix met dubbelrapportage, maar als heldere scheiding van verantwoordelijkheden.
Voor het middenmanagement is dit onderscheid cruciaal. Het verklaart waarom zoveel middenmanagers het gevoel hebben tekort te schieten, terwijl zij feitelijk gevangen zitten in een onmogelijke rolcombinatie. Wanneer je tegelijk moet leveren op output én mensen moet ontwikkelen, moet rapporteren én innoveren, zal onder tijdsdruk altijd de korte termijn winnen.
Het Helix-denken maakt deze spanning expliciet en daarmee bespreekbaar. Niet als blauwdruk die organisaties moeten kopiëren, maar als richtinggevend ontwerpprincipe: maak bewust welke verantwoordelijkheden bij elkaar horen en voorkom dat één persoon alles moet zijn.
De structurele valkuil
Een veelgehoorde klacht onder middenmanagers is het structurele gebrek aan tijd en overzicht. De agenda wordt gedomineerd door operationele issues, overleg, escalaties en rapportageverplichtingen. Verbeteren, leren en ontwikkelen verdwijnen naar de achtergrond. Wat deze situatie verraderlijk maakt, is dat zij zichzelf versterkt:
De werkdruk wordt door middenmanagers wordt genoemd als de voornaamste blokkade voor het inzetten van hun handelingsrepertoire (Jansen, 2018). Zij geven aan dat ze ‘geleefd worden’ door de waan van de dag en zich niet in staat voelen bewuste keuzes te maken. Doordat er onvoldoende tijd wordt genomen om te delegeren en medewerkers te ontwikkelen, blijft de afhankelijkheid van de middenmanager groot. Doordat structurele reflectie ontbreekt, keren dezelfde problemen telkens terug. Dit wordt zichtbaar als dit patroon visueel in beeld wordt gebracht – zie figuur 2.
Hard werken wordt daarmee een overlevingsstrategie, terwijl het systeem steeds minder lerend wordt. McKinsey formuleert het scherp: ‘One of the biggest ways to help people is not to treat their job as a ratchet that only ratchets up. We add more and more, but very rarely do we help people set things down.’ (McKinsey, 2021)
Vanuit Helix-perspectief is dit geen individueel falen, maar een logisch gevolg van rolverwarring. Zolang waardecreatie en capaciteitsontwikkeling niet expliciet zijn belegd, wint de korte termijn het vrijwel altijd van verbeteren.
Lean-denken als kompas
Vanuit Lean-perspectief is het opvallend hoe vaak het middenmanagement afstand houdt van de onderliggende Lean-filosofie. Lean wordt door veel middenmanagers ervaren als theoretische ballast: abstracte principes en modellen die weinig aansluiten bij de dagelijkse druk van de operatie.
Dat is begrijpelijk – middenmanagers hebben letterlijk geen tijd voor ‘weer een model’ – en tegelijkertijd jammer. Juist deze groep zit immers gevangen in de hectiek. Dagelijkse verstoringen, volle agenda’s en een constante stroom aan prioriteiten maken het lastig om afstand te nemen en bewuste keuzes te maken.
Verder lezen?
Ben je jouw wachtwoord vergeten? Klik dan hier.
Meer artikelen lezen?
Ben jij verantwoordelijk voor QHSE binnen jouw organisatie? Dan is Kwaliteit in Bedrijf voor jou dé bron om geïnformeerd te blijven over jouw vakgebied. Word lid van Kwaliteit in Bedrijf en krijg toegang tot dit artikel én honderden andere verdiepende artikelen, praktijkverhalen en inzichten voor jouw vakgebied.







